شمع چون دعوت كند وقت فروز - جان پروانه نپرهيزد ز سوز (مولوي)
ديرگاهي است كه شعرا و ادباي پارسي گوي براي بيان و شرح رابطه’ عاشق با معشوق و مراحل مختلف عشق, از تمثيلات و تشبيهات متعدد در كنار داستانها و حكايتهاي عاشقانه بهره گرفته اند. عاليترين مرحله’ عشق يا شهر آخر از هفت شهر عشق, مرحله’ فناست. در اين مقام, عاشق هستي و هويت خويش را از كف داده و در معشوق حل ميشود. اغلب شعرا و سخنوران در دوره هاي گوناگون, رابطه پروانه با شمع را به زيبايي تمام جهت بيان اين معنا بكار برده اند. در جهان واقع, بعضي گونه هاي خاص از حشرات بسوي پرتوي كه در تاريكي نورافشاني ميكند جذب ميشوند. اين حشرات گاهي تا بدانجا به منبع نور نزدك ميشوند كه حرارت يا شعله’ آتش در جانشان مي گيرد. مشاهده جان باختن رقت انگيز اينان الهام بخش شاعران و اديبان گرديده است. برسي علت اصلي اين انتحار خالي از لطف نيست.
قبل از اسارت و رام شدن آتش بدست اجداد غارنشين بشر, تجربه’ آتش محدود به صاعقه, آتشفشان يا ساير پديده هاي نادر طبيعي مي شد. از آنجا كه عمر همه’ گونه’هاي حيوانات و گياهان بسيار فراتر از عصر آتش است, ساختار غريزي آنان, خصوصا گونه هاي ابتدايي تر مثل حشرات, تعريف ابتدايي و ساده اي از نور و روشنايي دارد. در قاموس حشرات, نور "روزنه ايست به هواي آزاد و برون رفتيست از دخمه اي تاريك". در اين تعريف منابع نور ساخت بشر منابعي گنگ و تعريف نشده اند. از ديد اينان شمع جعليست از آن روزنه’ اميد و فريبيست ناخواسته. در واقع فناي پروانه در آتش شمع از جنس فناي عاشقانه نيست, مرگي كور و دردناك است در راه زندگي. پروانه براي رهايي از ظلمت و رسيدن به روشنايي مي جنگد حال آنكه با هر حركت به مرگ و نيستي نزديكتر مي شود.
جالب آنكه حتي با اين تعبير جديد نيز بسياري از رابطه هاي عاشقانه قابل تفسيرند. آنگاه كه گوهر عشق به پاي نا اهل ريخته شود:
دريغ قطره اشكي كه غافل نشيند ............ به سقايي عشق باطل نشيند
دروغيست بر زبان آنكه گويد سخن .......... چو از دل برآيد بر دل نشيند
چو دل در كف بي وفايي نهادي ............. گرفتاري و غم به حاصل نشيند
ز گرداب هايل چو كس دركشد دل ......... سبك بار و بي غم به ساحل نشيند
"مرنجان دلم را كه اين مرغ وحشي ...... زبامي كه برخاست مشكل نشيند"
پيرتاك, 23/2/2003 شهر فرشتگان
